Sorunlar, Dönüşümler, Çözümler: Sanatta ve Hayatta Kalma

Bir süredir sanat oluşumlarının varlıklarını nasıl idame ettirdiklerini, bu süreçte hangi stratejileri benimsediklerini ve ne tür öz-örgütlenme pratikleri geliştirdiklerini sorguluyorum.

Bunun için önemli bir sebebim var: eş-editörlerinden biri olduğum Orta Format’ın yayın hayatını sürebilmesini ve etki alanını genişletebilmesini hayal ediyorum. Öte yandan, kurucu ortağı olduğum Baht. Studio’da girişimlerin ve STK’ların markalaşma süreçlerini yürüten bir tasarımcı olarak, girişimcilik ekosisteminin sanat oluşumları için yöntemsel bir referans sunup sunamayacağını da sorguluyorum.

Sanat oluşumlarında da tıpkı girişimler gibi iş modelleri kurgulanabilir, strateji geliştirilebilir, farklı gelir modelleri, görünürlük planları yapılabilir mi?

Bir gözlemci rolü üstlenerek olasılıkları ve mevcut durumu anlamaya çalışırken kişisel yorumlarıma ve deneyimlerime, konuya farklı katkılar sunacağını düşündüğüm Hayy Open Space (İzmir'de bağımsız sanat inisiyatifi), YerMekân (Ankara'da bağımsız bir mekân), Emre Erbirer (Kültür yöneticisi) ile görüşmelerimi de dahil ettim.

Başlayalım.

Sürdürülebilirlik mi, Hayatta Kalma Becerileri mi?

Sanat oluşumlarının bağımsız biçimde hayatta kalmasını genellikle sürdürülebilirlik kavramıyla konuşuyor olsak da, Orta Format’ta seçtiğimiz klasör ismi biraz daha farklı: hayatta kalma becerileri.

Ben sürdürülebilirlikten bir oluşumun değerlerini koruyup kaynaklarını verimli kullanarak uzun vadede topluma katkı sağlamasını anlıyorum. Ancak sürdürülebilirlik kavramının sanat alanında çoğunlukla değer ya da kaynak verimliliğinden ziyade ekonomik sürdürülebilirlikle ilişkilendirildiğini gözlemliyorum. Düzen/sermaye/kaynağın olmadığı bir ortamda inisiyatiflerin sürdürülebilirliği, kurucularının kendini sürdürebildiği kadar var. Öte yandan sürdürülebilirlik kavramının çoğunlukla maddi desteğe indirgenmesinde, maddi olmayan emek, dayanışma, güven, ihtiyaç odaklı zaman, duygu paylaşımı gibi desteklere odaklanmanın gerektirdiği enerjiyi kimsenin gösterememesi de var. Dolayısıyla hayatta kalmaya odaklanmamızın daha doğru olduğunu düşünüyorum.

Temel diğer sorun ise -girişimci gibi bakarsam- sadece birkaç yatırımcı olması. SAHA, CultureCIVIC, Sivil Düşün gibi kurumların sayısı artar ve destek biçimleri çeşitlenirse, beklentiler ve çıktıların netleştiği bir sürdürülebilirlik mümkün olabilir. Yeni inisiyatiflere çekirdek fonu, projesi hazır ve odağı net olanlara hızlandırıcı fon, işleyişi oturmuş ve etki alanını genişletmek isteyenlere ölçekleme fonu gibi kapsamı belli olan fonlar olmasını isterdim.

Yani sistemin kendisine dair, inisiyatiflerin de kurumların da şapkasını önüne alıp düşünmesi gereken kırılgan bir ortamın içindeyiz. Başka dört harfli-beş harfli sermayedarları, iş insanlarını, resmi kurumları sahneye davet ediyorum. Oturmaya mı geldik? Kültür sanat ortamı da bir “pitch”i hak etmiyor mu?

Kırılganlıklar ve “Çok İyi Bir Örnek” Olarak Hayy Open Space

Bir şey çok sert görünüyorsa, aynı zamanda kırılgan olma ihtimali de yüksektir. Kaplumbağanın kabuğunu ya da bir arabanın ön camını düşünün. Bir kere çatladı mı, geri dönüşü yok.

Bu yazı için özellikle İzmir’de faaliyet gösteren Hayy Open Space’in kurucularından kültür çalışanı Saliha Yavuz ile konuşmak istemiştim. Çünkü kiminle sohbet etsem “Hayy çok iyi gidiyor, çok iyi bir örnek,” dedi. Saliha’nın yaptığı farklı çalışmalara yıllar içinde uzaktan tanık oldum. Hayy’ın arkasında kültür sanata duyduğu inanç kadar mesleki tecrübesinin de payı olduğunu tahmin ediyordum.  Nitekim Hayy üzerine konuşunca da, ilk sorum bu oldu: Neyi farklı yaptınız da Hayy kurulduğu 2018’den beri ayakta kalabildi? Saliha’nın yanıtı netti: Mekânının kira gideri olmaması, kurucularının yıllar içinde kişisel gelirlerinin bir kısmını bu oluşuma aktarması ve sanat profesyoneli olarak sahip oldukları network. Aslında mekânın en büyük fon sağlayıcısı doğrudan kurucuları Saliha ve Ayşe Gür.

Hayy Open Space. Fotoğraf: Studio Majo

Mekânın bir diğer artısının da, yürütücülerinin sanat profesyonelleri olarak ihtiyaçları daha doğru biçimde görmeleri olduğunu düşünüyorum. Sadece mekânı kurmak, alan açmak yetmiyor. Tutarlı bir strateji, projelerin detaylı planlanması (fiziksel materyaller, pazarlama, insan gücü vb.) ve görünürlük faaliyetleri de gerekiyor. Bu bağlamda Saliha ve Ayşe’nin yıllar içinde düzenli planları ve hedefleri olmuş, bunlar için bütçe çalışmışlar, sponsorluk için görüşmeler yapmışlar.  Bunları yaparken başka profesyonellerle de çalışmışlar, hizmet almışlar.

Bir mekân sahibi olmanın eksisini de ayrıca eklemek isterim. Hiçbir etkinlik yapılmadığında da görünmeyen giderleriyle mekân yaşamaya ve talep etmeye devam ediyor. Ayrıca birinin belirli günlerde o mekânı açması, işler halde tutması ve kapatması da gerekiyor. Bir mekânın sorumluluğunu taşımak başlı başına bir iş.

İnisiyatif yürütücülerinin verdiği bu emeklerin sıklıkla görünmez kaldığını düşünüyorum. Buraya harcadıkları zamanı ya da bağlantılarını başka amaçlarla kullanabilirler ve kişisel refahları ya da kariyerleri için değerlendirebilirlerdi. Tabii ki inisiyatif içindeki çalışmaları ile maddi karşılığı olmasa bile tutkuları, motivasyonları, toplumsal faydaları, üretimleri gibi başka kazançları da olacaktır. Neticede bu sorumluluğu her türlü zorluğa rağmen bizzat almaya karar veren insanlar ve onları heyecanlandıran bir şeyler var. Eee? Bu yüzden emeğin kıymetini esirgeyecek miyiz?

Hayy özelinde mekân sahipliği ve kişisel emekle gündelik “resmi” giderlerin minimuma indiğinden bahsettim. Öte yandan gelir tarafında ise fon ve sponsorluklar var. Sponsorluklar da maalesef fonlar gibi. Projelere destek veren sponsorlar, çoğu zaman projenin gerçek maliyetini bile karşılayamıyor. Yine bağlantılar, hatır-gönül, paydaş ve profesyonellerin iyi niyetli ve ederinden çok daha düşük bütçelerle katkıları sayesinde çarklar dönüyor.

Saliha’yla gelir konusundaki alternatif arayışlarını da konuştuk. Mekânı kiralamak, başka etkinlikler organize etmek, sergi kurulumu yapmak gibi faaliyetler akla ilk gelenler. Bunlar mekânın amaçlarıyla örtüşüyor gibi görünse de artık bir ticari faaliyet anlamına geliyor ve buna göre yeniden hizalanmak gerekiyor. Bunun sürekliliğini sağlamak için belki bir çalışan istihdam etmek ve öngörülemeyen diğer giderleri de düşünmek gerekiyor. Yani bağımsız mekân diye başlanan yolculuk, bir esnaf ya da girişimcinin düşünmesi gereken konuları da ele almayı gerektiriyor.

Burada aklıma yatan en makul yöntem, mekânın başka inisiyatiflere/sanatçılara kiralanması gibi geliyor. Tabii burada tam olarak sağlanan şeyin ne olduğunun iyi kurgulanması gerekiyor. Bu kararı “hadi yapalım” diye verince esnaf oluyorsunuz ve sıklıkla astarı yüzünden pahalıya geliyor. Öte yandan ticareti odağına alan bir formül de rahatsız edici bir his yaratıyor. Bu nedenle iyi araştırmanın, analiz etmenin, bir iş planı dahilinde ele almanın önemli olduğunu düşünüyorum. Örneğin yeterli alan varsa paylaşımlı masa kullanımı, adres kullanımı, sanatçı stüdyosu olabilir gibi. Ortak alan, kaynakların paylaşılması ve kurulan işbirlikleriyle üretimi de geliştirebilir. (Londra’da evime yakın bir sanat mekânı, sanatçılara erişilebilir stüdyolar sağlıyor. Sanırım binayı kamu hibe etmiş. Cüzi kiralar da mekânın devamlılığını sağlıyor. “Sürdürülebilirlik” kelimesini hakkıyla kullanabildiğim bir örnek.)

Öte yandan bir de seyircinin ya da katılımcının desteğe dahil olması konusu var. Burada bir formül üretilebilir mi diye sıklıkla düşünüyorum ben de. On yıl önce mekânların veya dijital yayınların tek potansiyel kaynağı sponsorluktu. Ancak bir süredir basitleştirilmiş ve bürokrasiden arındırılmış bir dernek aidatı gibi düşünebileceğimiz üyelik (subscription) modelleri de yaygınlaştı. Bu modeller ayrıca tüzel kişilik olmayan yapıların da aracı kurumlar sayesinde dahil olabildiği ya da seyircinin de daha çok alıştığı bir formata dönüştü. Youtube, Patreon, Substack gibi üyelik modellerinin bazıları özel içerikler sunarken, bazıları sadece çok küçük desteklerle takip ettikleri içeriklerle ortaklık kuruyor. Bu tip üyelik modellerinin kendine bir komünite oluşturan, takipçilerine fiziksel alan açan sanat inisiyatifleri için de olabileceğini düşünüyorum.

Hayy’ın başlattığı, farklı derslere hibrit modelde katılabileceğiniz Açık Okul projesine de değinerek başlığı kapatayım. Teorik dersler için online katılım seçeneğinin de olması sayesinde program farklı şehirlerden de pek çok insana dokunabiliyor. Bu program ile mekânın kullanımı da yeni bir işlev kazanmış oluyor. Yine de bu ölçekte bir projenin kamu ya da büyük bir kurumun nitelikli desteği olmadan yapılmasını biraz delice görüyorum. Böyle bir öğrenme programının projenin tüm paydaşlarının hak ettiği telifleri/ücretleri alabilmesinin, sürdürülebilir ve arşivlenebilir olmasının yegâne yolu bu gibi görünüyor. Ancak kültür sanat kurumları da kulağının üzerine yatıyor, siyasi iklim kamu ile bu konuları konuşmayı imkânsız kılıyor. Kültürel sermaye birikimi, soylulaştırma süreçlerinin de etkin bir parçası ve yönlendiricisi olabiliyor. Hayatta kalma stratejileri içerisinde sanatçılar, inisiyatifler ve küçük işletmelerin aynı bölgede bir araya gelmesi, zamanla o bölgenin sermaye açısından cazibesini artırabiliyor. Bu süreçte ürettikleri değer ranta tahvil edilirken, bölge bir süre sonra eski sakinlerinin barınamayacağı bir yere dönüşebiliyor. Yeldeğirmeni ve Karaköy-Galata örneklerinde bu süreç gözümüzün önünde gerçekleşti.

Odaklanmak, Hizalanmak ve YerMekân Örneği

Üretimin dijitalleştiği dönemin ardından tüketimin de dijital ekranların içinde olduğu bir dönemde, fiziksel olarak neye ihtiyacımız olduğunu zaman zaman sorguluyorum. Öte yandan, tüm alternatifler içinde bir yerlere odaklanma gereğini de hissediyorum. Türkiye’de bir hayatta kalma pratiği olarak her konuda bir şeyler yapma gayreti, her hedef kitleyi davet etme niyeti gibi bir yaklaşım var. Ancak yine girişimcilik ağzıyla bazı dikeyler belirlemenin, alan daraltmanın, kriterler belirlemenin daha iyi olacağı kanaatindeyim. Girişimler ölçeğinde incelendiğinde dahi tartışmalı örnekler ortaya çıkıyorken, inisiyatifler bu süreci nasıl yürütüyor?

Etik ve sanatsal kaygıları önemseyen ve üretim sırasında bunları önemli kriterler olarak koruyan inisiyatiflerin de bazen kendine bir alan belirleme konusunda deniz üzerinde bir sal gibi olduğunu, rüzgarla hafif hafif savrulduğunu düşünüyorum. Bunda ülke şartları ve ekonomik zorluklar da etkili. Ancak bir süre sonra bu bir sarmala dönüşüyor: Ekonomi etkiledikçe hedefler şaşıyor, hedefler şaştıkça ekonomi etkileniyor.

Ankara’daki Yermekân’ın kurucuları Ekin Kula, Hazel Kılınç ve Zeynep Üçöz ile görüştüğümde, zaman içerisinde ne olmak istemediklerine adım adım karar vererek belli bir odağa ulaştığını gördüm. Web sitelerinde de göreceğiniz üzere atölye/etkinlik için bir salonları, kullanıma açık bir karanlık odaları, bir de ürün satılabilen/alınabilen bir açık vitrinleri var. Özellikle karanlık odası olması sebebiyle diğer sanat mekânlarından ayrışıyor.

Kirayı ve giderleri karşılamak için akla gelen hemen her modeli denemişler. Sergi, atölye, etkinlik, mekânı kiralama, karanlık odayı kiralama, ürün satışı… Her biri ayrı mesai istiyor. Başka işlerde çalıştıkları için mekâna ayırabilecekleri zamanı hesaba katıp proje odaklı fonları ana gelir kaynağı olarak seçmişler. İş dışı zamanlarını mekâna emek olarak verdiklerinde, bu formül hem yüklerini azaltıyor hem de mekânı açık tutmalarını sağlıyor. Karanlık oda üyeliği de ek bir gelir olarak sürüyor.

Yermekân’daki karanlık oda. Fotoğraf: yermekan.com

Daha geniş bir kitleye ulaşmaya çalışmanın mekânın yapısını nasıl dönüştüreceğinden de konuştuk. Böyle bir hedefleri olmadığını anlıyorum ve bu fikir tüm ekibe iyi geliyor. Daha geniş bir kitle için dijital pazarlamaya zaman ayırmaları ve sanatla daha az teması olan ziyaretçilere dönük etkinlikler düzenlemeleri gerekecekti. Karanlık oda üyeliğinin yükü de artabilirdi. Şu an ulaştıkları insanlarla ve üstlenebildikleri işlerle barışık olmaları bana iyi bir odaklanma örneği gibi geliyor.

Beceri Körelten Dirençler, Emre Erbirer ile Sohbet

Hem inisiyatifleri hem sanat kurumlarını tanıdığı, kurucusu olduğu Espas ile kültür yönetimi danışmanlığı hizmeti verdiği için Emre Erbirer’le özellikle konuşmak istedim. Sahanın içinde sözünü sakınmayan birisi olması da cabası.

Sohbetimizde baştan girdi konuya Emre ve sanat oluşumlarının “dirençli” olduğunu söyledi. Dirençle kastettiği, sanat ortamının tüm zorluklarına karşı istikrarlı bir varoluş, alanını korumaya çalışan bir duruş değil. Çoğu inisiyatif üyesinin odağını sadece kişisel sanatsal üretimi ve bu zamana kadar edindiği tecrübede tutup, inisiyatifin ilerleyebilmesi için gerekli olan öğrenme/araştırma/strateji geliştirme süreçlerine karşı kendilerini kapamaları. Burada kişisel becerileri ve sanat pratiklerindeki yeteneğin ötesinde bir şeyden bahsediyor: Bir inisiyatifin sürdürülebilmesi için gerekli olan tüm yetkinlikler ve yeni arayışlar.

Hayatta kalma mücadelesinde kendini kabuğuna çeken kaplumbağalar gibi davranılıyor olabilir. Ancak kabuğuna çekilen kaplumbağa olduğu yerde kalıyor, etki alanı azalıyor. Emre’ye özellikle katıldığım bir konu bu. Oluşumların da tıpkı girişimler gibi gelir modellerini, görünürlük planlarını, hedef kitlelerini düşünmeleri gerekiyor.

Görünen o ki, inisiyatiflerden beklediğimizi büyük sanat kurumları da gerçekleştiremiyor. Emre şöyle dedi: “Büyük bir müze de, butik bir galeri de kimi hedefledikleri sorulduğunda ‘herkes potansiyel ziyaretçimiz’ diyebiliyor.” O “herkes” de çoğu zaman ekibin yakın çevresinden ibaret kalıyor. Öte yandan ülkedeki güncel durumda her şeyden temsili bir ya da iki kurum var, dolayısıyla kaynak arayışının yönünü değiştirmek de bir olasılık. Emre’nin saha tecrübesi ve benim tasarımcı olarak dahil olduğum projelerdeki gözlemlerime dayanarak söyleyebilirim ki, Türkiye’deki STK’lar tüm kısıtlamalara rağmen başarılı biçimde hareket ediyor.

“Acaba” diye düşündüğüm ama dillendiremediğim pek çok şeyi Emre’den de dinledim. Görünen o ki, ölçeğinden bağımsız olarak birçok kurum strateji geliştirmede yetersiz kalıyor.

Velhasılı girişimleri kültür sanata kısıtlı katılımı nedeniyle eleştirirken, kültür sanat oluşumu kuran sanatçıları ya da kültür çalışanlarını da yeterince girişimcilik eğitimine katılmadıkları için eleştiriyorum. Bu noktada tabii ki sanatın doğası gereği daha yaratıcı, duygusal ve eleştirel bir üretme biçimi olduğunun farkındayım. Bu nedenle sanat oluşumlarının çoğu girişimin bile beceremediği seviyede bir stratejik planlar sahibi olmasını, ticaret ya da pazarlama odaklı bir yapıya dönüşmesini beklemiyorum ve istemiyorum. Kurulacak dengenin sanat oluşumu için emek veren herkesin hayalleri daha faydalı olacağını, emeğini görünür hale getireceğini, başarısızlıkların yarattığı üzüntüleri azaltacağını düşünüyorum. Yani sanat oluşumu kurunca stratejiste dönüşmeye gerek yok, ama bir stratejiye ihtiyaç var. Mümkünse kendisinin yapabilecek asgari beceriyi edinmesi ya da destek alması gerekiyor.

Bildiğim Örnek: Bir Vaka Olarak Orta Format Tecrübesi

Hayatını sürdüren, uykuda olan, veda eden, anmak istediğim o kadar çok sanat oluşumu var ki...  Düşünce ortaklıkları kurmak, aynı dertler üzerine beraber konuşmak bile çok kıymetli olurdu. Ancak hepsiyle görüşsem, bu yazının ötesinde ve benim altından kalkamayacağım bir içerik oluşacağı aşikâr. Belki ileride bir podcast, neden olmasın? Şimdilik Bagimsizlar.org’u hatırlatmak isterim, kurucularından kaynaklarına ve resmi statüsüne kadar 160’ın üzerinde bağımsız oluşumun bilgileri bu indekste yer alıyor. Farklı oluşumları da incelemek isteyenler için iyi bir referans noktası olacaktır.

İlk yayınının üzerinden geçen tam 15 yılın ardından Orta Format deneyimini de özetlemek isterim. 2011’de Tevfik Çağrı Dural ile güncel fotoğraf pratikleri üzerine bir e-dergi olarak yayına başladık. Öğrenme motivasyonumuzun bir çıktısıydı aslında. Öğrenmek istediğimiz konuları araştırıyor, ilgili kişilerle görüşüyor, bizim ya da başkalarının bu konular hakkında ürettiği metinleri yayımlıyorduk. Haliyle motivasyonumuz amatör bir cesaretten geliyordu. Odağımız, yapmak istediklerimiz netti ancak bunların finansal bir karşılığı olmasına dair bir çabamız olmadı. Yıllar içinde de fon ve çeşitli destekler bulduk; siteyi güncelledik, yazar telifi ödemeye başladık, Önce İpek Çınar, sonra Eda Yiğit’in editör olarak katılmasıyla da bakışımız zenginleşti.

2021’de ise tıkandık. Ben Londra’ya taşındım, İpek Almanya’ya taşındı. Kızımın doğumuyla önceliklerim değişti, İpek ve Eda doktoralarına odaklandı. Kişisel sermayemizden Orta Format’a ayıracak gram kaynağımız kalmamıştı. Bu durumu çok dramatik yaşamadık: Bazen bir inisiyatifin durması, bitmesi gerekiyor. Bazen okuru, bazen kurucuları için misyonunu tamamlayabiliyor. Orta Format özelinde şanslı olduğumuz şey, dijital bir yayın olmamızdı. Biz dursak da, arşiv yayında kalmaya devam etti. Fiziksel mekânı olan bir inisiyatif için kapıyı kapatmak çok daha başka bir karar.

2025’in sonlarına doğru yaşanan ifşa sürecinde, yıllardır yapamadığımız kadar uzun bir sohbete tutulduk. Tüm o kırılganlık ve yalnızlık hissi içinde birbirimize tutunmaya, hem kendimiz hem de aynı hisleri paylaşan insanlara alan açmaya karar verdik. Odağımızı sanat pratikleri ve toplumsal konuların kesişimi olarak güncelledik, yayın politikamızı ve yayın sıklığımızı yeniden belirledik. Orta Format 2.0’ın yaydığı enerji, geri dönüşler, yazı iletme talepleri ve oluşan duygu ortaklığı, bizim ruhumuza da iyi geldi.

Gelir modelini genişletmek için çalışmalarımız sürüyor. Fonlar dışında hem içeriğin sponsorluğu, hem de okuyucu desteği üzerine de düşünüyor, bu alanları açmaya çalışıyoruz. Kimi yazarlarımız da teliflerini bir sonraki yazının fonlanması için kumbaraya bırakıyor. Her ne kadar finansmanımızı güçlendirmeye çalışsak da gündelik tüketimin uzağında durmak (bunu hem içerik hem de mecra anlamında söylüyorum) özellikle marka işbirliklerini kısıtlı hale getiriyor, bunun da farkındayız. İçerikten ve değerlerimizden ödün vermeden bir denge arayışındayız. Eminim bu bilinçte markalarla yolumuz kesişecek ve örnekler zaman içinde çoğalacak.

Şu an için hepimiz kendi profesyonel alanlarımızda kalmayı ve düzenli bir uğraş ile Orta Format’ta aktif editörlüğü sürdürmeyi tercih ediyoruz. İlerisi için ne olur, ben de bilemiyorum. Ne dersiniz sayın okurlar; aylık düzenli maddi destek sağlamak ister misiniz? Ya da üzerinde “[İyi orta gol getirir]” yazan bir bez çanta?

Sonuç: Söylesem çare değil, sussam olmuyor
Bu sohbetlerden sonra, inisiyatiflerin girişimcilikten ödünç alabileceği yöntemler olduğuna hâlâ inanıyorum. Bunu yapabilen inisiyatiflerin -ileride bir gün sonlansa bile- geniş bir kitleye ulaşabildiğini, sesini duyurabildiğini ve pek çok insanın hayatına dokunabildiğini gözlemliyorum.

Öte yandan Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve sosyal durumu rasyonel düşünmenin ötesinde, anlık fırsatlar, çözümler ve büyük riskli hareketler ile ilerliyor. Hayatta kalmak, kelimenin tam anlamıyla bir “beceri” haline dönüşüyor. Bunu ister hızlı karar alabilen pratik zekalı insanlar olarak, isterseniz de plansız, biraz kaderci, anlık yaşayan insanlar olarak da okuyabilirsiniz. Dolayısıyla ne çok söylenmek, ne de susmak istiyorum.

Adil ve elverişli olmayan susuz çorak bir ortamda bitki yetiştirmeye çalışan tüm inisiyatiflerin emeklerini takdir ederek bahçıvan dedemin sözünü hatırlatmak istiyorum: İki kere çapa yapmak, bir kere sulamaktan yeğdir. Sürekli su verirsen, sebze çiçeklenmez.